W „Gazecie Lwowskiej” z 22 lipca 1851 roku redaktor zwrócił uwagę na potencjał wyrobów rękodzielniczych dla rozwoju kraju:
Wystawa przemysłowych i rękodzielnych wyrobów tutejszych zaszczytne odnosi świadectwa gorliwej usilności obywatelskiej i wróży pomyślną przyszłość dla kraju. Upadł już przesąd byśmy u siebie nie mieli biegłych mistrzów w rozmaitym zawodzie, kiedy w tak krótkim po ogłoszeniu czasie 81 członków wystawy się znalazło, którzy przeszło 650 sztuk skończonych wzorów rękodzielnej lub fabrycznej pracy stawić mogli; piękną stąd powzięto nadzieję że niebawem kraj nasz oswobodzić się może z pod opłaty za podobne wyroby zagraniczne. Zostawiamy znawcom opis szczegółowy przedmiotów, ale pamiętni zasług spiszemy ku wdzięcznej pamięci imiennie wszystkich których usilności tę nadzieję winni jesteśmy, chcąc oraz przez to przysłużyć się poniekąd do snadniejszego obrotu handlowego między konsumentem i producentem.
Mianowicie wnieśli na wystawę z kolei: 1) C. k. uprzywilejowana fabryka fajansów Fryderyka Wolfa i spółki w Glińsku, naczynia kamionkowe i piec fajansowy. — 2 ) PP. Lewicki Kazimierz, wyroby tokarskie z Kolbuszowy i Janowa, plecionki słomiane z Drohobyczy. — 3) Ten sam, figury gliniane i wizerunki. — 4 ) Buczyński, rękawicznik wyroby bandażów. — 5) Barteles Jan, garbarz, skóry sarnio, jelenie i owcze. — 6 ) Książę Sapieha, szkło. — 7 ) Kłodziński, gładkie szkło. — 8 ) Jabłoński, introligator, dzieła Krasickiego w skórkę oprawne.— 9 ) Instytut hrabi Ossolińskiego, próby druku. — 10) Piller Piotr i Albrecht, wzory giserskie, pisma stereotypów i litografii.— 11) Muller Jan, grzebieniarz wyroby szyldkretowe i rogowe. — 12) Żółkiewski, cukiernik, model kawiarni na piaskowej górze. — 13) Lewicki Michał, piernikarskie na wzór toruńskich wyroby. — 14) Tłumacka fabryka cukru z buraków, materyał surowy, cukier rafinowany i wódka z melasy. — 1 5 ) Łańcucka fabryka cukru z buraków, cukier z melasy. — 16) Klein Jan, olej rzepakowy, piwo i cegły. — 17) Książę Sapieha, olej terpentynowy z Cewkowa. — 18) F. et M. Dubs, fabrykant rumu i rosolisów, napoje. — 19) Doms Robert, rum tutejszo-krajowy, likwory, rosolisy , cykorye i ocet — węgle kamienne z Skwarzawy. (…) — 51. Teodozja hrabina Dzieduszycka, surowy jedwab z własnych kokonów. — 52) Nitka Franciszka, koronki. — 53) Jarzębińska ze starego Sącza, hafty, (roboty dzierzgane.) 54 ) Przyłęcka Franciszka , i 55 ) Hordyńska Marya, haczkowane kołdry. — 56) Zakład szycia bielizny, bieliznę i hafty. — 57) Książę Sapieha, bieliznę stołową z Krasiczyna. — 5 8 ) Daniel Max i 59 ) Dobrowolski Franciszek, fabrykanci, bieliznę stołową. — 60 ) Hrabia Alfred Potocki, skóry i sukna i inni.
Wśród wystawców znalazła się m.in. Teodozja Dzieduszycka, prezentująca surowy jedwab z własnych kokonów – ślad rodzinnego zainteresowania rozwojem rękodzieła na długo przed wydarzeniami, które opisujemy poniżej.
Kiedy w 1874 roku gmina miasta Kołomyi rozpoczęła starania, aby skłonić c.k. rząd do założenia szkoły garncarskiej, poparcie znalazła u Włodzimierza Dzieduszyckiego, znanego z zaangażowania na rzecz rozwoju tzw. przemysłu domowego w Galicji. Gmina zdobyła środki na lokal, ale chodziło o utrzymanie nauczyciela garncarstwa oraz zakup potrzebnych urządzeń i środków naukowych. Sprawa trafiła pod obrady Sejmu Krajowego III kadencji, który zajął się nią z sukcesem 23 marca 1876 roku – Włodzimierz Dzieduszycki pełnił już wówczas funkcję Marszałka Krajowego Galicji, którą sprawował przez rok. Podczas tego posiedzenia podkreślił znaczenie rozwoju przemysłu domowego:
„Kończąca się obecnie sesya sejmowa nie przedstawia na oko żadnych obszernych ustaw, ważnych i doniosłych postanowień. Na oko może, bo głębszy badacz znalazłby i w drobnych na pozór uchwałach i postanowieniach tej wysokiej Izby początki doniosłych reform gospodarstwa krajowego. Drobna subwencja dająca możność założenia skromnej fachowej garncarskiej szkółki w Kołomyi, tu w tej wysokiej Izbie jednogłośnie zawotowana, upoważnia do wniosku, że wysoka Reprezentacya kraju zwróciła raz uwagę swoją na niegdyś świetny, dziś przygnieciony domorosły, że się tak wyrażę, drobny nasz przemysł. (…) Wytrwały i umiejętny rozwój w tym kierunku może być ogromnej doniosłości”. (za: B. Kostuch, „W celu polepszenia dotychczas używanego sposobu produkcji garnczarskiej” – szkoła garncarska w Kołomyi w XIX wieku”, Wokół etnograficznych pasji Dzieduszyckich, red. M. Dzieduszycka, M. Kwiecińska, Warszawa 2024, s. 114)
Przyjęta przez Sejm uchwała została przesłana do Prezydium Namiestnictwa, gminę miasta Kołomyi wezwano do przedłożenia kosztorysu, a Minister Handlu wysłał do Kołomyi komisję, która miała ocenić jakość używanych materiałów garncarskich i sposobów produkcji, a także „wrodzone zdolności mieszkańców do tego przemysłu i t. d.”. Ocena komisji była pozytywna i „zarządził J. E. P. Minister handlu reskryptem z dnia 15. Października 1876 L. 29922 bezzwłoczne urządzenie wzorowego warstatu naukowego dla garncarstwa w Kołomyi”. (za: j.w.)
„Wrodzone zdolności mieszkańców” zaowocowały utworzeniem Krajowej Szkoły Garncarskiej w Kołomyi, a 50 lat później – powstaniem Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego, w którym znalazła się bogata kolekcja wyrobów kołomyjskiej szkoły.
150 lat od decyzji Sejmu Krajowego i 100 lat od powstania Muzeum – ta historia doczeka się swojej kontynuacji podczas konferencji w Kołomyi. Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas weźmie w niej udział, nawiązując do wieloletniej więzi rodziny z tym miejscem i jego dziedzictwem.
Zapraszamy do lektury książki Wokół etnograficznych pasji Dzieduszyckich, w której szczegółowo została przedstawiona historia powstania Krajowej Szkoły Garncarskiej w Kołomyi oraz jej wyrobów, które trafiły do Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego.
PROGRAM
obchodów 100-lecia założenia Narodowego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego
Kołomyja 18–19 września 2026 roku
PIĄTEK, 18 września
JUBILEUSZOWA KONFERENCJA NAUKOWA Z MIĘDZYNARODOWYM UDZIAŁEM
„Narodowe Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego w wymiarze historii, kultury i pamięci”
09:00 – 10:00 Rejestracja uczestników (foyer muzeum)
10:00 – 10:30 Otwarcie konferencji (lokalizacja: „Miasteczko rzemieślników”)
Powitanie muzyczne
Słowo powitalne – Bohdan Stanisławski
Przemówienie jubileuszowe generalnej dyrektor Muzeum Narodowego Jarosławy Tkaczuk
11:00 – 12:00
Panel nr 1:
„Kształtowanie muzeów i kolekcji muzealnych. Historia i współczesność”
Moderator: Wołodymyr Wełykoczyj – doktor nauk historycznych, dziekan Wydziału Turystyki Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka
Prelegenci:
Olha Matwijenko – kandydat nauk pedagogicznych, profesor Katedry Pedagogiki i Metodyki Nauczania Języków Obcych Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu Lingwistycznego
Wasyl Kocan – doktor nauk historycznych, dyrektor Zakarpackiego Muzeum Architektury Ludowej i Życia Codziennego Zakarpackiej Rady Obwodowej
Hałyna Bednarczyk – dyrektor Iwano-Frankiwskiego Muzeum Krajoznawczego
12:00 – 13:00
Panel nr 2:
„Dziedzictwo muzealne w warunkach wojny: współczesne wyzwania i przyszłość muzeów”
Moderator: Natalia Bilas – kandydat nauk historycznych, docent, zastępca dziekana ds. naukowych Wydziału Historycznego Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Iwana Franki, pracownik naukowy Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Lwowskiej Rady Obwodowej
Prelegenci:
Ihor Tymeć – dyrektor Muzeum Historyczno-Krajoznawczego Lwowskiej Rady Obwodowej
Oleh Pohorilec – dyrektor Państwowego Rezerwatu Historyczno-Kulturowego „Międzybóż”
Wasyl Ilczyszyn – dyrektor Krzemieniecko-Poczajowskiego Państwowego Rezerwatu Historyczno-Architektonicznego
Jarosława Tkaczuk – generalna dyrektor Narodowego Muzeum Sztuki Ludowej Huculszczyzny i Pokucia im. J. Kobryńskiego
13:00 – 14:00
Panel nr 3:
„Dziedzictwo kulturowe: problemy ochrony i popularyzacji”
Moderator: Wołodymyr Fedorak – dyrektor Instytutu Naukowo-Dydaktycznego Sztuki Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka
Prelegenci:
Zenowia Szulha – profesor, docent Katedry Tkaniny Artystycznej Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuk
Mykoła Szkribliak – dziennikarz, pedagog, dyrektor Bukowińskiego Centrum Kultury i Sztuki
Myrosława Korneluk – zastępca kierownika zarządu – kierownik działu kultury i sztuki Zarządu ds. Kultury, Narodowości i Religii Administracji Obwodowej
Petro Kostiuczok – kandydat nauk historycznych, profesor Katedry Etnologii i Archeologii Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka
15:00 – 16:00
Panel nr 4:
„Osobowości w muzealnictwie Ukrainy”
Podsumowanie Moderator: Iwan Monołatij – doktor nauk politycznych, profesor, kierownik Katedry Nauk Politycznych Przykarpackiego Uniwersytetu Narodowego im. Wasyla Stefanyka
Prelegenci:
Mateusz Dzieduszycki – przewodniczący Stowarzyszenia „Związek Rodowy Dzieduszyckich herbu Sas” (Polska)
Lesia Stefanyk – dyrektor Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy
o. Iwan Rybaruk – proboszcz parafii we wsi Krzyworównia, przełożony cerkwi Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Jurij Plekan – kandydat nauk historycznych, dyrektor Muzeum Historii Miasta Kołomyi
SOBOTA, 19 września
11:30 – 13:00 Uroczystości jubileuszowe z okazji 100-lecia Muzeum
10:00 – 16:00 Jarmark świąteczny z rzemiosłem, tańcami i poczęstunkiem
13:00 – 16:30 Program folklorystyczno-etnograficzny
