30 kwietnia 2026 roku w Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu otwarto wystawę „Zanim Pan Tadeusz stał się epopeją”. Wystawę otwiera niezwykły dokument – karta Inwokacji odnaleziona w 2015 roku w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, ze zbiorów Ambrożego Grabowskiego. Widnieje na niej tekst Inwokacji dokładnie taki, jaki znamy dziś, w przeciwieństwie do rękopisu ossolińskiego.
Fragment autografu Księgi I Pana Tadeusza z kolekcji Ambrożego Grabowskiego ze zbiorów Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum Ukrainy we Lwowie; fot.: Melania Dzieduszycka
Głównym eksponatem wystawy jest oczywiście rękopis Pana Tadeusza, przechowywany na co dzień w Ossolineum we Wrocławiu i bardzo rzadko pokazywany publicznie.
Manuskrypt Pana Tadeusza ze zbiorów Ossolineum we Wrocławiu; fot.: Melania Dzieduszycka
Wśród eksponatów znalazł się obiekt szczególnie bliski naszej rodzinie – egzemplarz pierwszego wydania poematu Mickiewicza, który trafił do zbiorów założonej przez Józefa Kalasantego Dzieduszyckiego Biblioteki Poturzyckiej. Po ukazaniu się w 1834 roku poemat zalegał w paryskich księgarniach – jak napisała w katalogu do wystawy jej kuratorka Justyna Zimna – prawdopodobnie dlatego, że spotkał się z surową krytyką i wzgardliwymi opiniami. Choć Mickiewicz mógł liczyć na wsparcie przyjaciół, również oni polemizowali z utworem w jego paryskim mieszkaniu. Dziś ze wzruszeniem oglądamy zapisane drobnym pismem kartki rękopisu oraz egzemplarz sygnowany pieczęcią J.W.D.
Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz czyli ostani zajazd na Litwie. Historia szlachecka z r. 1811 i 1812, we dwunastu księgach, wierszem, wydanie: Alexander Jełowicki, tomy 1–2, Paryż 1834; pierwsze samoistne emigracyjne wydanie; fot.: Melania Dzieduszycka
Józef Kalasanty Dzieduszycki (1776–1847) był założycielem Biblioteki Poturzyckiej, jednej z największych prywatnych bibliotek w dziewiętnastowiecznym Lwowie. W ciągu kilkudziesięciu lat zgromadził w niej około 20 tysięcy dzieł z zakresu historii i literatury polskiej, łacińskiej i francuskiej, utrzymując stałe kontakty z krakowskimi i lwowskimi księgarzami oraz wybitnymi bibliofilami epoki. Był więc dokładnie tym czytelnikiem, który po Pana Tadeusza sięgnął w roku jego wydania zanim poemat zyskał uznanie, jakim cieszy się do dziś.
Losy Biblioteki Poturzyckiej były dramatyczne. Po II wojnie światowej zbiory zostały rozproszone między instytucjami i krajami. Jak opisuje dr Dorota Sidorowicz w artykule opublikowanym w książce Wokół kolekcjonerskich pasji Dzieduszyckich (Warszawa 2022), druki opatrzone pieczątką Biblioteka Poturzycka można dziś odnaleźć we Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece Ukrainy im. Wasyla Stefanyka, Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy, Państwowym Muzeum Przyrodniczym NAN Ukrainy we Lwowie, a także w bibliotekach i archiwach polskich oraz w zbiorach prywatnych rozsianych po całym świecie. W Bibliotece Ossolineum we Wrocławiu przechowywane są nieliczne, lecz wybitne dzieła z tej kolekcji, w tym Ecclesiastes z 1522 roku, pierwszy druk w języku polskim zachowany w całości.
Więcej o losach zbiorów i cymeliach przechowywanych w Ossolineum można przeczytać w książce Wokół kolekcjonerskich pasji Dzieduszyckich, dostępnej na stronie dzieduszyccy.pl.
Wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej XIX w., z kolekcji Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich
W tej samej sali znajduje się Wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej z XIX wieku z kolekcji Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich. Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu (Objaśnienia) napisał:
„Wszyscy w Polszcze wiedzą o obrazie cudownym N. P. na Jasnej Górze w Częstochowie. W Litwie słyną cudami obrazy N. P. Ostrobramskiej w Wilnie, Zamkowej w Nowogródku, tudzież Żyrowickiej i Boruńskiej”.
Dziś, w święto Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, ten obraz nabiera szczególnego znaczenia. Ostra Brama w Wilnie była dla pokoleń Polaków miejscem modlitwy i symbolem tożsamości, której nie zdołały wymazać ani rozbiory, ani wojny.
Olesia Stefanyk dyrektor Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum Ukrainy we Lwowie na wystawie Zanim Pan Tadeusz stał się epopeją; fot.: Melania Dzieduszycka
Wystawę można go oglądać do 31 maja. 2026 roku. Wystawie towarzyszy pięknie wydany katalog.
Katalog do wystawy
MD
